Navršava se 30 godina od vojne operacije “Oluja”, najveće etnički motivisane akcije u postjugoslovenskim ratovima, tokom koje je sa svojih vekovnih ognjišta proterano više od 220.000 Srba iz Hrvatske.
Obeležena kao dan pobede u Hrvatskoj, “Oluja” je za srpski narod ostala simbol pogroma, stradanja i nepravde. Uprkos vremenskoj distanci, u protekle tri decenije nije došlo do objavljivanja nijednog novog dokumenta, svedočenja niti istražnog postupka koji bi doprineo rasvetljavanju zločina počinjenih nad Srbima tokom i nakon “Oluje”.
Hrvatska javnost, političke institucije i dominantni narativi ostaju ukopani u poziciji poricanja odgovornosti i glorifikacije operacije. Suočavanje sa istinom izostaje, a pokušaji da se govori o srpskim žrtvama nailaze na institucionalnu tišinu.
O zločinima nad srpskim civilima – uključujući raketiranje izbegličkih kolona, ubistva staraca i spaljivanje sela – ni danas nema ozbiljnog pravosudnog epiloga u Hrvatskoj. Sudbina brojnih nestalih Srba još uvek nije razjašnjena. Porodice i dalje čekaju odgovore, tragaju za posmrtnim ostacima svojih najmilijih, dok institucije Hrvatske odbijaju da dostave podatke o masovnim grobnicama, lokacijama logora i odgovornim pojedincima. Ovo ćutanje ne može biti slučajno – to je sistemska negacija zločina.
Hrvatski mediji i obrazovni sistem i dalje ignorišu ili minimalizuju ulogu svojih snaga u etničkom čišćenju Srba. Generacije mladih Hrvata odrastaju bez saznanja da je tokom avgusta 1995. izvršen masovni egzodus srpskog naroda, uz brojne zločine koji su, prema svedočenjima i dokumentima, imali sve oblike ratnog zločina.
Haški tribunal, uprkos brojnim dokazima, nije adekvatno procesuirao zločine nad Srbima, čime je dodatno narušeno poverenje u međunarodnu pravdu.
Jedan od najjasnijih primera selektivnog pamćenja jeste i odnos Hrvatske prema Nikoli Tesli. Iako se njegovim imenom nazivaju festivali, aerodromi i nagrade, zaboravlja se da je Tesla bio Srbin pravoslavne vere, rođen u selu Smiljan kod Gospića, u svešteničkoj porodici.
Teslino rodno selo, Smiljan, simbol je onoga što se dogodilo celokupnom srpskom stanovništvu u mnogim mestima nakon Oluje. Pre rata, većinsko srpsko selo. Danas – gotovo bez Srba, opustelo. Srpsko stanovništvo je proterano, a spomen-kuća i crkva oštećeni. Teslina rodbina, kao i hiljade drugih Srba napustili su domove pod pritiskom vojske i paravojnih formacija.
Hrvatska danas svojata Teslu kao svog velikana, iako je njegov narod izbrisan iz te teritorije. Spomen-kompleks koji je obnovljen 2006. godine sadrži uređene staze, muzejsku postavku, ali bez jasnog konteksta. Bez spomena da je to mesto proteranog naroda, bez priznanja istine. I bez povratka.
Iako se operacija “Oluja” i dalje u Hrvatskoj slavi kao oslobodilačka, tri decenije kasnije ostaje činjenica da su za zločine nad srpskim civilima odgovarali tek pojedinci.
Prema dostupnim podacima, u Hrvatskoj je vođeno više od 3.700 istraga, ali su retki slučajevi završili osudama za ratne zločine. Ukupno je osuđeno više od 2.000 osoba, ali pretežno za obična krivična dela — dok je za ratne zločine nad Srbima tokom i nakon “Oluje” pravosnažno osuđeno svega dvoje ljudi: Božo Bačelić i Rajko Kričković.
Ni jedan visoki oficir hrvatske vojske nije odgovarao pred domaćim sudovima, a generali Ante Gotovina i Mladen Markač, iako su prvobitno osuđeni u Hagu, oslobođeni su u drugostepenom postupku. Takav ishod ostavlja utisak da za ubistva, paljevine i progon više od 220.000 Srba — niko do danas sistemski nije odgovarao.
U međunarodnim analizama izbegličkih kriza, često se prećutkuje koliko je Srbija podnela tereta tokom 1990-ih. Samo nakon “Oluje”, u avgustu 1995, Srbija je primila više od 200.000 izbeglica iz Hrvatske. Oni su stizali u kolonama, peške i traktorima, ostavljajući za sobom zgarišta i neizvesnost.
Tome se mora dodati i egzodus Srba iz zapadne Bosne, kao i progon sa Kosova 1999. godine, kada je nakon dolaska KFOR-a i povlačenja Vojske Jugoslavije, proterano više od 200.000 Srba i nealbanaca.
Sveukupno, Srbija je do 2000. godine primila gotovo 800.000 srpskih izbeglica iz Hrvatske, BiH i sa Kosova. Uprkos teškim ekonomskim uslovima, ratnim sankcijama i međunarodnoj izolaciji, ti ljudi su zbrinuti, dobili su krov nad glavom, dokumente, škole za decu.
A sve to bez ozbiljne pomoći međunarodne zajednice, koja je istovremeno pružala podršku režimima koji su progon Srba sprovodili.
Od specijalnog izveštača: Marijana Maljković